وجود نياوردند - و به عبارت ديگر آنها يك نظام فكرى در جهان اسلام نيافريدند - و ثانياً از نظر ما شيعيان انحرافات فكرى خوارج در حدّى است كه مشكل است بتوان آنها را در زمرهء مسلمين به حساب آورد . چيزى كه كار را آسان مىكند اين است كه خوارج منقرض شدند و تنها يك فرقهء آنها كه « اباضيّه » ناميده مىشوند كم و بيش پيروانى دارند . اباضيّه معتدل‌ترين فرق خوارج بودند و به همين دليل تاكنون منقرض نشده‌اند . باطنيّه نيز آن قدر در انديشه‌هاى اسلامى بر اساس باطنيگرى دخل و تصرّف كرده‌اند كه مىتوان گفت اسلام را « قلب » كرده‌اند . به همين دليل ، مسلمين جهان حاضر نيستند آنها را جزء فرق اسلامى به شمار آورند . در حدود سى سال پيش كه « دار التّقريب بين المذاهب الاسلاميّة » در قاهره تأسيس شد و مذاهب شيعهء اماميّه ، زيدى ، حنفى ، شافعى ، مالكى ، حنبلى ، هر كدام نماينده داشتند ، اسماعيليان خيلى كوشش كردند كه نماينده بفرستند ولى از طرف ساير مسلمين مورد قبول واقع نشد . باطنيّه ، على رغم انحرافات زيادشان ، بر خلاف خوارج كه از خود مكتب و نظام فكرى نداشتند ، از يك مكتب كلامى و فلسفى نسبتاً قابل توجّهى برخوردارند ، شخصيّتهاى فكرى با اهمّيّتى در ميان آنها ظهور كرده است و كتب قابل توجّهى نيز از آنها به يادگار مانده است . اخيراً مستشرقين عنايت فراوانى به افكار و آثار باطنيّه نشان مىدهند . از جمله شخصيّتهاى برجستهء اسماعيليّه « ناصر خسرو علوى » شاعر فارسى زبان معروف متوفّى در سال 481 هجرى است . كتاب جامع الحكمين و كتاب وجه دين و خوان اخوان او معروف و مشهور است . و از جمله « ابو حاتم رازى » متوفّى در 332 صاحب كتاب اعلام النّبوّة است . و ديگر « ابو يعقوب سجستانى » صاحب كتاب كشف المحجوب و متوفّى در حدود نيمهء دوم قرن چهارم است . ترجمهء فارسى اين كتاب اخيراً چاپ و منتشر شده است . يكى ديگر از شخصيّتهاى معروف اسماعيليّه « حميد الدين كرمانى » شاگرد « ابو يعقوب سجستانى » است . « حميد الدين » كتب زيادى در زمينهء مذهب اسماعيليّه تأليف كرده است . يكى ديگر « ابو حنيفه نعمان بن ثابت » معروف به « قاضى نعمان » است كه به عنوان « ابو حنيفهء شيعى » ( شيعهء اسماعيلى ) معروف است . اين مرد